Niepłodność męska może wynikać z zaburzeń produkcji lub jakości plemników, nieprawidłowości anatomicznych, hormonalnych, genetycznych albo czynników związanych ze stylem życia. WHO definiuje niepłodność jako brak ciąży po co najmniej 12 miesiącach regularnego współżycia bez zabezpieczenia. Czynnik męski może dotyczyć m.in. liczby, ruchliwości i budowy plemników, ale samo nieprawidłowe badanie nasienia nie przesądza jeszcze o całkowitej niezdolności do zapłodnienia.
Główne przyczyny niepłodności męskiej
Przyczyny często nakładają się na siebie. WHO wymienia m.in. zaburzenia produkcji plemników, niedrożność dróg wyprowadzających nasienie, nieprawidłowości hormonalne oraz zaburzenia ruchliwości i morfologii plemników. Znaczenie mogą mieć również przebyte infekcje, urazy jąder, chemioterapia czy niektóre choroby ogólnoustrojowe.
Jedną z częstszych nieprawidłowości rozpoznawanych u mężczyzn z problemami z płodnością są żylaki powrózka nasiennego. Nie każdy przypadek wymaga leczenia, jednak u wybranych pacjentów z klinicznymi żylakami i nieprawidłowym seminogramem leczenie może poprawić parametry nasienia.
Na płodność mogą wpływać również palenie tytoniu, nadmierne spożywanie alkoholu, otyłość, mała aktywność fizyczna oraz ekspozycja na niektóre toksyny środowiskowe. Szczególnej uwagi wymagają sterydy anaboliczne i testosteron przyjmowany z zewnątrz, ponieważ mogą zahamować produkcję plemników, niekiedy prowadząc nawet do azoospermii.
Badanie nasienia – co właściwie ocenia seminogram?
Podstawowym badaniem w diagnostyce jest seminogram, czyli laboratoryjna analiza ejakulatu. Ocenia się między innymi:
- objętość nasienia,
- koncentrację i całkowitą liczbę plemników,
- ruchliwość plemników,
- morfologię plemników.
WHO podkreśla, że analiza nasienia jest bardzo ważnym elementem diagnostyki, ale pojedynczy wynik nie może samodzielnie potwierdzić ani wykluczyć płodności. Parametry ejakulatu naturalnie się zmieniają, dlatego przy wyniku nieprawidłowym lekarz może zalecić jego powtórzenie.
Dalsza diagnostyka zależy od wyniku i wywiadu. Może obejmować badanie urologiczne lub andrologiczne, ocenę jąder, oznaczenie hormonów, USG, a w określonych sytuacjach również diagnostykę genetyczną.
Co można realnie poprawić?
Nie istnieje jeden preparat, który „poprawia nasienie” niezależnie od przyczyny problemu. Najważniejsze jest rozpoznanie czynnika odpowiadającego za nieprawidłowości.
Aktualne wytyczne zalecają przede wszystkim:
- zaprzestanie palenia,
- ograniczenie nadmiernego spożycia alkoholu,
- utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
- regularną aktywność fizyczną,
- unikanie sterydów anabolicznych,
- konsultację każdej terapii testosteronem w przypadku planowania ojcostwa.
Zmiany stylu życia mogą poprawiać jakość nasienia i szanse na poczęcie, szczególnie jeśli wcześniej występowały modyfikowalne czynniki ryzyka.
Więcej ostrożności wymaga temat suplementów na płodność mężczyzn. Antyoksydanty, cynk, selen czy inne preparaty są szeroko reklamowane, ale aktualne europejskie wytyczne wskazują, że dowody na ich rutynową skuteczność w idiopatycznej niepłodności pozostają niejednoznaczne. Nie powinny zastępować diagnostyki ani leczenia rozpoznanej przyczyny.
Jeżeli przez 12 miesięcy regularnego współżycia bez antykoncepcji nie dochodzi do ciąży, warto rozpocząć diagnostykę obojga partnerów, ponieważ płodność jest wynikiem wielu współdziałających czynników. W przypadku nieprawidłowego seminogramu właściwym specjalistą jest przede wszystkim urolog lub androlog zajmujący się płodnością męską.
